Project beschrijving

Datum: 07-06-2017

Iedereen die mij een beetje kent, weet dat ik vooral van een gezellig en makkelijk leven houd. Wat dat betreft pas ik prima in het Balinese leven en ik heb totaal geen moeite gehad om me hier aan te passen. Het eten smaakt er voortreffelijk en van het lekkere warme weer weet ik prima te genieten. Ook op Bali weet ik met iedereen een praatje te maken en volop lol te trappen, het maakt me al niet meer uit in welke taal. ‘Go with the flow’ past dus helemaal bij mijn levensstijl.

Toch heb ik ook een wat serieuzere kant want ik ben altijd geïnteresseerd in andere culturen, zo ook op Bali. Het eiland Bali kent vele rituelen die zorgen voor een mysterieuze sfeer. Religie is niet weg te denken uit het dagelijks leven op Bali. In plaats van op vakantie te gaan, besteden de Balinezen hun vrije dagen vaak aan het bijwonen van ceremonies. Dit heeft allemaal te maken met de passie van Balinezen voor een authentiek bestaan.

Ik weet weinig tot niets van rituelen maar nu ik hier op Bali ben en ermee word overspoeld, is het me eerlijk gezegd toch wel gaan boeien. Mark heeft in een van zijn blogs al geschreven over de rituelen rondom het Balinese Nieuwjaar en de stilste dag van het jaar. Ik wil jullie graag in een speciale blog kennis laten maken met een religieuze gebeurtenis vol rituelen waarvoor Mark en ik waren uitgenodigd. Het heeft op ons een bijzondere indruk gemaakt die we niet gauw zullen vergeten.

Via onze Nederlandse stagebegeleidster (die een paar weken op Bali was vanwege haar vakantie en de begeleiding/beoordeling van onze stage) kregen wij te horen dat de moeder van een lokale vriend van hen was overleden. Mark en ik werden ook uitgenodigd voor de afscheidsceremonie. Uiteraard kennen wij deze vriend ook, hij heeft ons van het vliegveld opgehaald en we hebben al een aantal keren wat met hem gedronken. In Bali telt: hoe meer mensen bij een crematie zijn, hoe groter het aanzien van de overledene is en dus van de nabestaanden. Wij voelden ons toch ook wel een beetje vereerd en waren benieuwd wat ons te wachten stond. Ik had er al wel wat over gelezen en daaruit was in ieder geval op te maken dat het er heel anders aan toe zou gaan dan tijdens een uitvaart of crematie in Nederland.

Voor alle foto’s die ik in deze blog gebruik, heb ik toestemming van de nabestaanden gevraagd om ze te mogen gebruiken. Ze vonden dat geen probleem want in Bali is het de normaalste zaak van de wereld dat er foto’s worden gemaakt van de gehele crematie en dat deze foto’s worden gedeeld. Als Nederlanders kijken wij daar een beetje anders tegenaan en ik heb nog even getwijfeld over welke foto’s ik wel of niet zou plaatsen. Maar uit respect voor hun manier van leven zal ik ook met de foto’s proberen weer te geven wat we hebben meegemaakt en hebben gezien.

Maar eerst even wat algemene informatie rondom het afscheid van een overledene op Bali.

Zal de ziel (of de geest) na de dood voorgoed vergaan? Oftewel, is er een ‘leven’ na de dood? Hindoes geloven in reïncarnatie; als iemand sterft zal de ziel van die persoon voortleven. De ziel zal niet vergaan maar in een ander levend wezen (mens of dier) herboren worden en komt terug in dezelfde familie een aantal generaties later.

Het Hindoeïsme kent ook een kastenstelsel. Een kaste is een gesloten sociale groep waar men vanaf de geboorte tot het overlijden toe behoort. Er zijn 4 kasten:

Brahmanen: de priesters (heiligen)
Kshatriya’s: heersers (adel)
Vaishya’s: de handelaren en vaklieden
Shudra’s,: boeren, arbeiders en dienaren

Om een wedergeboorte te garanderen zal de ziel eerst los moeten komen van het lichaam. Het is daarom van groot belang dat het lichaam gecremeerd wordt. Vaak wordt voor een crematie jaren gespaard. Als er op het moment van overlijden niet genoeg geld is dan zal het lichaam eerst worden begraven om naderhand – zodra er voldoende geld is – te worden opgegraven om vervolgens alsnog te worden gecremeerd. Een crematie op zich is op Bali al prijzig maar vooral het zorgen voor voldoende eten en drinken voor alle gasten maakt de crematie erg duur.

Op de dag van de crematie komt eerst de familie van de overledene bij het ouderlijk huis bijeen. Het lichaam ligt in een kist met een witte doek erover en omringd door offers (canan sang). Je moet bij offers vooral denken aan allerlei kleuren bloemen en hier en daar wat geld. De kist staat opgebaard in een soort paviljoentje. Een typisch Balinees huis heeft vaak meerdere ‘paviljoentjes’. Deze dienen voor allerlei ceremonies zoals een bruiloft of een crematie. De naam van zo’n paviljoentje is ‘Bale Suka Duka’ oftewel ‘voor goede en slechte tijden’. In Nederland zouden wij zeggen ‘voor lief en leed’.

Voor de crematie waarvoor wij waren uitgenodigd werden wij op een zondagmiddag verwacht bij het huis van de overledene (de moeder van onze lokale vriend). Via Ketut – onze huisbaas – wisten wij wat voor kledingstukken wij moesten dragen. Wij waren net als alle andere genodigden op de traditionele wijze gekleed; we droegen een zogenaamde Udeng (muts/hoed), een Sarong (wikkelrok) en een zwart shirt. Al deze traditionele kledij is donker van kleur (het gaat tenslotte om een crematie). Maar dit is dan ook echt het enige wat donker van kleur is tijdens een Balinese crematie. Al het andere is super kleurrijk. Wij namen samen met de docent uit Nederland en haar man plaats achterin de tuin. Wij waren (vanzelfsprekend) de enige ‘blanke’ mensen. De rest van de genodigden verzamelde zich buiten bij het huis.

Terwijl wij alles om ons heen zaten te bekijken, begon er ineens een groepje familieleden te zingen (bidden). Niet een liedje zoals wij dat gewend zijn, nee het geluid heeft iets weg van een soort klaagzang en heet Kidung. Toen het gebed voorbij was, werd de familie naar voren geroepen en kregen zij taken toebedeeld. Je moet hierbij denken aan het tillen van de kist, het dragen van de offers etc. Terwijl de kist op de schouders werd getild, klonk het geluid van een muziekinstrument en werd de kist naar buiten gedragen. Ook werden alle offers door de familieleden meegenomen. Eenmaal buiten werd de kist op een zogenaamde Wadah getild.

20170514_125650

Een Wadah is een soort kleine tempel (een meter of 3-4 hoog) op een van bamboe gemaakte baar wat door een grote groep mannen op de schouders wordt gedragen (zoals het grote witte kruis in Nederland wordt gedragen tijdens The Passion met Pasen). De Wadah is bekleed met mooie kleurrijke stoffen en allerlei versierselen zoals papieren bloemen. De kist met de overledene wordt in deze Wadah geplaatst. Op de kist gaat een man zitten (en blijft hier gedurende de tocht naar de crematieplaats zitten) om vanuit deze plaats gele rijst te strooien. De kleur geel is de kleur van de heilige (hoogste kaste) en er worden ook bloemen gestrooid. Het lopen met een Wadah naar de crematieplaats is dus een behoorlijk zwaar karwei.

20170514_131303

Er waren tussen de 400 en 500 gasten en alle genodigden (ook wij) stonden op straat te wachten om op een traditionele manier een ‘stoet’ te vormen en met veel muziek richting de crematieplaats te lopen. Een groep genodigden speelde speciale muziek genaamd Baleganjur. Zij speelden er lustig op los. Toen wij het eerste kruispunt passeerden werd de Wadah een aantal keer rondgedraaid. Op internet staat dat Balinezen de overledene geen kans willen geven om naar zijn familie terug te keren. Om dit te voorkomen proberen zij de overledene op een dwaalspoor te brengen door op elk kruispunt de uitbundig versierde Wadah een aantal keer rond te draaien zodat men zeker is dat de overledene de weg naar huis niet terug zal vinden. Nu heb ik later met een heilige gesproken die mij de werkelijke betekenis rondom dit ritueel heeft verteld.

Op de kruising wordt 3 maal een rondje met de Wadah gemaakt dat elk een eigen naam en betekenis heeft. Ook heeft elk rondje zijn eigen mantra (soort ritueel met magisch effect).

1e ronde: Bhuh (de fysieke wereld) – de ziel komt los van de aarde, huis, eten en spullen.
2e ronde: Bhuvah (de mentale wereld) – de ziel komt los van familie, ziekte, pijn, emoties etc.
3e ronde: Svah (de hemelse, geestelijke wereld; belichaming van vreugde) – de ziel gaat naar de hemel en wordt één met God.

Tijdens het draaien van de rondjes wordt ook rijst gestrooid. Beide dienen ervoor om de weg vrij te maken voor de ziel om naar de hemel te gaan.

De crematieplaats bleek niet veel meer te zijn dan een groot grasveld. Eenmaal daar aangekomen tilden de familieleden de kist van de Wadah af. Zij haalden het lichaam (wat afgedekt was met een witte doek) uit de kist en legden dit in een soort kist van bamboe (zonder deksel). Iedereen die dat wilde kon op dat moment offers achterlaten in deze bamboe kist. Veelal zijn dit bloemen. Ons werd gevraagd of wij ook een offer wilden neerleggen en natuurlijk wilden wij dit doen. Mark, de docent van school, haar man en ik kregen een bloem en legden deze bij de andere offers op het lichaam in de kist. Ondanks dat Mark en ik de overledene zelf niet persoonlijk hebben gekend voelde het goed om door middel van een offer de naaste familie te steunen.

20170514_131548

Zodra de offers waren neergelegd verzamelde iedereen zich aan de rand van het grasveld en ging op de grond zitten. Na een aantal minuten begon de crematie. Een ingehuurd persoon stak met een gasbrander het lichaam in brand. Na ongeveer een uur werd een metalen plaat op de bovenkant van de bamboekist gelegd om zo de temperatuur in de kist op te voeren. De Wadah en een aantal kledingstukken werden even later ook in brand gestoken. Ze ‘cremeren’ de kledingstukken mee om ervoor te zorgen dat de overledene in de tijd dat men in de hemel verblijft (totdat men terugkeert) kleren heeft om te dragen. Terwijl de crematie bezig was kwam men langs met lunchpakketjes, wat drinken en ijsjes. Iedereen was vrolijk met elkaar aan het kletsen terwijl er zo nu en dan naar de bamboekist werd gekeken.

20170514_13511920170514_132019

Toen na ongeveer 2 en half uur het vuur uiteindelijk was gedoofd verzamelde de familie de as. Deze as lag op een metalen plaat, hier werd vervolgens water overheen gegoten. Vervolgens werden de asresten opgevangen in een doek zodat deze later op zee uitgestrooid konden worden.

20170514_144918(0)

Voordat het zover was begon er eerst een ceremonie van een circa een uur. De ceremoniemeester (Pedanda) begon te bidden en de meeste familieleden baden mee. Hierna was het tijd om met z’n allen naar het strand te rijden. Wij werden gelift naar het ouderlijk huis om daar onze scooters op te halen om vervolgens op onze eigen scooters achter alle anderen aan te rijden die – zoals iedereen op Bali – ook op scooters reden. Bij het strand aangekomen werd eerst kort gebeden en daarna begon men aan de laatste plicht; het uitstrooien van de as.

20170514_16071720170514_170412

Drie familieleden stapten in een klein bootje en voerden weg. In de verte zagen wij dat zij de as in de zee uitstrooiden om zo de overledene op weg te helpen naar een nieuw leven. Nadat de boot weer terug naar het strand was gevaren betekende dit tevens het einde van de crematie. Iedereen nam vrolijk afscheid van elkaar en ging naar huis. Wij namen afscheid van de naaste familie, we kregen te horen dat we nu een deel van de familie zijn geworden, wat een dankbaarheid! We reden vervolgens vermoeid terug richting ons Guest House.

20170514_171206

De gehele ceremonie had zo’n 6 uur in beslag genomen. Dit is iets wat wij ons in Nederland niet voor kunnen stellen en waar wij volgens mij ook het geduld niet voor hebben. Zelf heb ik in Nederland 2 keer een crematie meegemaakt maar het is nauwelijks met elkaar te vergelijken. Vooral de speciale Balinese rituelen, die vooral vrolijk zijn, maakten het zo bijzonder. De manier waarop zij iemand cremeren, terwijl iedereen vrolijk aan het meekijken is hoe hoog het vuur van de kist brandt. Wij Nederlanders zien vooral veel verdriet wanneer wij voorgoed van iemand afscheid moeten nemen. Maar ja, op Bali gelooft men in reïncarnatie en wij niet. Misschien maakt dat een groot verschil, ik weet het niet!

Wij zijn in ieder geval weer een hele culturele ervaring rijker. Ik vond het bijzonder om mee te mogen maken. Wat blijft Bali een inspirerend eiland! Wat zullen we allemaal nog meer gaan meemaken? Dat is te lezen in de volgende blog!

DAAAAAAAAAAAAAAAAAG

Geschreven door: Kees Hermus